Twoje prawa jako pacjenta – najważniejsze informacje 

Jednym z fundamentalnych praw pacjenta jest prawo do informacji o przysługujących mu prawach. Dlatego na początek wskażemy podstawowe akty prawne, które regulują tę sferę i określają zakres ochrony pacjentów w Polsce.

Prawa pacjenta w Polsce znajdują się pod ochroną i zostały uregulowane w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, z którą koreluje ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty regulująca obowiązki lekarzy względem pacjenta.

Podstawowym Twoim prawem jako pacjenta jest prawo do świadczeń zdrowotnych. W praktyce oznacza to, że pacjent powinien mieć zapewnione takie metody diagnostyki i leczenia, które są uznawane za właściwe w świetle współczesnej medycyny.

Lekarz powinien przedstawić pacjentowi możliwe metody leczenia wynikające z aktualnej wiedzy medycznej, a następnie wyjaśnić, który sposób postępowania – i z jakich powodów – jest w jego ocenie najbardziej odpowiedni w konkretnym przypadku.

Warto jednak pamiętać, że zarówno proces diagnostyczny, jak i leczenie są często złożone i nie zawsze w pełni przewidywalne. Jeśli w trakcie leczenia pojawiają się wątpliwości lub różne możliwe kierunki postępowania, pacjent powinien zostać o tym poinformowany w sposób jasny i zrozumiały.

Prawo do uzyskania drugiej opinii

Jako pacjent masz również prawo żądać, aby udzielający Ci świadczeń zdrowotnych lekarz czy pielęgniarka zasięgnęli opinii innego lekarza/pielęgniarki lub aby lekarz zwołał konsylium lekarskie. Dotyczy to zarówno sytuacji, w których pojawiają się wątpliwości co do diagnozy lub leczenia, jak i tych, w których pacjent chce upewnić się, że zaproponowany sposób postępowania jest właściwy.

Prawo do uzyskania drugiej opinii stanowi ważny element ochrony praw pacjenta i pozwala podejmować decyzje dotyczące leczenia w sposób bardziej świadomy.

Prawo do natychmiastowej pomocy

W ustawie szczególne miejsce poświęcono także sytuacjom, w których pacjent potrzebuje natychmiastowej pomocy medycznej oraz świadczeniom związanym z porodem. W takich okolicznościach najważniejsze jest bezpieczeństwo pacjenta i szybkie udzielenie niezbędnej pomocy.

Przepisy nie zawierają jednej, ścisłej definicji „zagrożenia życia”, dlatego każdą taką sytuację ocenia się indywidualnie. W praktyce oznacza to jednak jedno – jeśli istnieje realne ryzyko dla życia lub zdrowia pacjenta, pomoc medyczna powinna zostać udzielona niezwłocznie.

Pomoc musi zostać udzielona!

Co istotne, obowiązek udzielenia pomocy w stanie zagrożenia życia lub zdrowia nie zależy od tego, czy pacjent posiada ubezpieczenie zdrowotne ani od tego, czy dana placówka ma kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia.

W sytuacjach nagłych pomoc musi zostać udzielona każdej osobie, która jej potrzebuje. Podobne zasady obowiązują w przypadku świadczeń związanych z porodem – dostęp do opieki medycznej w tym zakresie powinien być zapewniony bez ograniczeń.

Ustawa podkreśla również, że pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością, w warunkach spełniających wymagania fachowe i sanitarne określone w przepisach. Od osób wykonujących zawody medyczne oczekuje się szczególnej staranności i profesjonalizmu, ponieważ powierzamy im to, co najcenniejsze – zdrowie i życie.

Dlatego prawo do świadczeń zdrowotnych oznacza coś więcej niż samo leczenie. Obejmuje ono także gwarancję, że pomoc medyczna zostanie udzielona w odpowiednim czasie, w bezpiecznych warunkach i zgodnie z aktualną wiedzą medyczną – tak, aby pacjent mógł mieć poczucie, że jego zdrowie jest właściwie chronione.

Jako pacjent masz prawo do informacji o swoim stanie zdrowia. W ramach tego prawa powinieneś otrzymać jasne wyjaśnienia dotyczące rozpoznania choroby, proponowanych oraz możliwych metod diagnostycznych i leczenia, a także przewidywanych następstw ich zastosowania lub zaniechania.

Lekarz powinien również poinformować Cię o wynikach badań, efektach prowadzonego leczenia oraz rokowaniu – oczywiście w zakresie świadczeń, których udziela, i zgodnie ze swoimi kompetencjami zawodowymi.

Informacja przekazywana pacjentowi powinna być rzetelna i pełna, ale jednocześnie zrozumiała.

Oznacza to, że sposób jej przekazania powinien być dostosowany do możliwości percepcyjnych pacjenta, jego wieku oraz sytuacji, w której się znajduje. Pacjent powinien mieć realną możliwość zrozumienia swojej sytuacji zdrowotnej i świadomego uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia.

Naruszenie prawa pacjenta do informacji

Warto podkreślić, że naruszenie prawa pacjenta do informacji następuje już w momencie jej nieudzielenia. Nie jest konieczne, aby doszło do pogorszenia zdrowia lub innych negatywnych skutków – samo pozbawienie pacjenta prawa do rzetelnej informacji może stanowić naruszenie jego praw.

Od powyższego istnieje wyjątek, bowiem w sytuacjach wyjątkowych, jeżeli rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, lekarz może ograniczyć informacje o stanie zdrowia i o rokowaniu, jeśli przemawia za tym dobro pacjenta. Pacjent jednak ma prawo żądać pełnej informacji o złym rokowaniu jednak musi o tym poinformować lekarza.

Z doświadczenia naszej Kancelarii wynika, że pacjenci często zgłaszają się z innym problemem, a podczas analizy dokumentacji oraz rozmowy okazuje się, że nie otrzymali wszystkich informacji, które jako pacjenci powinni byli otrzymać.

Z prawem pacjenta do informacji ściśle wiąże się kolejne ważne uprawnienie – prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego. W praktyce oznacza to, że zanim zostanie podjęte leczenie, pacjent powinien najpierw otrzymać wszystkie istotne informacje dotyczące planowanych badań, zabiegów czy metod leczenia. Dopiero po ich zrozumieniu może świadomie zdecydować, czy wyraża zgodę na proponowane postępowanie medyczne, czy też chce z niego zrezygnować.

Warto pamiętać, że sytuacja choroby często wiąże się z dużym stresem i poczuciem niepewności. W takich momentach pacjent naturalnie ufa lekarzowi i jego wiedzy. Prawo do świadomej zgody ma właśnie chronić pacjenta w tej szczególnej sytuacji – tak, aby decyzje dotyczące zdrowia były podejmowane nie pod presją chwili, lecz w oparciu o rzetelną i zrozumiałą informację.

Zgoda pacjenta jest warunkiem koniecznym do podjęcia świadczenia medycznego. To ona decyduje o legalności oraz dopuszczalnych granicach udzielanego leczenia. Jeżeli zabieg lub inne świadczenie zostanie wykonane bez prawidłowo udzielonej zgody pacjenta, może to stanowić podstawę do dochodzenia roszczeń.

Brak świadomej zgody pacjenta

Aby zgoda była ważna, musi być świadoma i poinformowana. Oznacza to, że pacjent powinien wcześniej otrzymać zrozumiałe wyjaśnienia dotyczące planowanego leczenia, jego celu, możliwych konsekwencji oraz ryzyka. Sam brak sprzeciwu pacjenta lub automatyczne podpisanie dokumentów medycznych nie zawsze oznacza, że zgoda została udzielona prawidłowo. Jeżeli pacjent nie otrzymał wcześniej przystępnej informacji, trudno mówić o rzeczywiście świadomej decyzji.

Z doświadczenia naszej Kancelarii wynika, że prawo pacjenta do świadomej zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego należy do jednych z najczęściej naruszanych praw pacjenta.

Szerzej o tym zagadnieniu piszemy w artykule „Zgoda na zabieg a odpowiedzialność szpitala”.

Pacjent ma prawo oczekiwać, że informacje dotyczące jego zdrowia pozostaną poufne. Dlatego osoby wykonujące zawody medyczne – w tym lekarze, pielęgniarki czy inni członkowie personelu medycznego – są zobowiązane do zachowania w tajemnicy wszystkich informacji związanych z pacjentem, które uzyskali w związku z wykonywaniem swojego zawodu.

Tajemnicą objęte są wszystkie dane dotyczące pacjenta i jego leczenia – między innymi wyniki badań, postawiona diagnozę, historia choroby, przebieg dotychczasowego leczenia, stosowane metody terapeutyczne, wcześniejsze lub współistniejące schorzenia, informacje o hospitalizacjach czy przyjmowanych lekach.

Tajemnica lekarska obejmuje także dokumenty i materiały związane z procesem leczenia (takie jak zaświadczenia, notatki medyczne czy dokumentacja medyczna).

Dzięki temu pacjent może mieć poczucie bezpieczeństwa i zaufania w relacji z lekarzem. Świadomość, że informacje o stanie zdrowia nie zostaną ujawnione osobom nieuprawnionym, pozwala pacjentowi otwarcie mówić o swoich dolegliwościach i problemach zdrowotnych, co ma ogromne znaczenie dla prawidłowej diagnozy i leczenia.

Kiedy lekarz może ujawnić informacje?

Przepisy przewidują sytuacje wyjątkowe (określone w art. 40 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, w których lekarz może – a czasem nawet musi – ujawnić określone informacje.

Do takich sytuacji należą przypadki, gdy:

• tak stanowią ustawy


• badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje


• zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób


• pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia


• zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu


• zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń.

Ujawnienie tylko w niezbędnym zakresie

Ujawnienie informacji objętych tajemnicą lekarską powinno nastąpić wyłącznie w zakresie niezbędnym do realizacji konkretnego celu. Oznacza to, że lekarz nie może przekazywać więcej informacji, niż jest to konieczne.

Choroba często wiąże się z poczuciem bezradności, wstydu lub lęku. Pacjent trafiający do gabinetu lekarskiego znajduje się w trudnej sytuacji. Powierza lekarzowi swoje zdrowie, a czasem także bardzo osobiste informacje.

Dlatego prawo wymaga, aby w procesie leczenia pacjent był traktowany z szacunkiem i zrozumieniem.

Prawo do poszanowania godności obejmuje między innymi prawo do zachowania intymności oraz prawo do spokojnego i godnego przeżywania ostatnich chwil życia. Godność człowieka jest chroniona nie tylko przez przepisy dotyczące praw pacjenta, ale również przez Konstytucję oraz przepisy prawa cywilnego.

Czym jest naruszenie godności pacjenta?

Naruszenie godności pacjenta może przybierać różne formy. Najczęściej są to sytuacje, w których pacjent jest traktowany w sposób lekceważący lub przedmiotowy. Przykładem może być obraźliwe zwracanie się do pacjenta, poniżanie go w obecności innych osób czy brak szacunku w komunikacji.

Dla wielu osób takie doświadczenia są szczególnie dotkliwe – zwłaszcza wtedy, gdy pojawiają się w sytuacji choroby, kiedy pacjent najbardziej potrzebuje poczucia bezpieczeństwa i wsparcia.

Prawo pacjenta do intymności

Intymność oznacza ochronę najbardziej osobistej sfery życia człowieka. W kontekście leczenia obejmuje ona zarówno informacje o stanie zdrowia, jak i sam sposób udzielania świadczeń medycznych.

Dlatego badania oraz inne świadczenia zdrowotne powinny odbywać się w warunkach zapewniających pacjentowi prywatność – w pomieszczeniach odosobnionych i dostępnych jedynie dla niezbędnego personelu medycznego.

Przypadkowe osoby nie powinny mieć możliwości wejścia do takiego miejsca ani usłyszenia rozmów dotyczących zdrowia pacjenta. W praktyce oznacza to m.in. odpowiednią organizację przestrzeni, zabezpieczenie pomieszczeń czy zachowanie odpowiedniej odległości między stanowiskami obsługi pacjentów.

Co ważne, szacunek wobec pacjenta dotyczy wszystkich pracowników placówki medycznej – nie tylko lekarzy i pielęgniarek, ale również osób pracujących w rejestracji czy administracji. Podmiot leczniczy powinien tak organizować swoją pracę, aby pacjent miał poczucie, że jest traktowany z szacunkiem i życzliwością. W sytuacji choroby nawet drobne gesty – spokojna rozmowa, cierpliwe wyjaśnienie czy uprzejme podejście – mogą mieć dla pacjenta ogromne znaczenie.

Prawo do prywatności

W sytuacji choroby pacjent często dzieli się informacjami dotyczącymi nie tylko swojego zdrowia, ale również życia osobistego, relacji rodzinnych czy codziennego funkcjonowania. Prawo do prywatności ma zapewnić, że te informacje pozostaną w bezpiecznej przestrzeni relacji z personelem medycznym.

Prawo do umierania w spokoju i godności

Szczególnym przejawem prawa do prywatności i godności jest prawo pacjenta do umierania w spokoju i godności. Dotyczy ono przede wszystkim sytuacji, gdy stan pacjenta ma charakter terminalny – czyli gdy choroba znajduje się w zaawansowanym stadium, a leczenie nie prowadzi już do wyzdrowienia, lecz ma na celu łagodzenie bólu i cierpienia.

W takich momentach najważniejsze staje się nie tylko leczenie, ale również zapewnienie pacjentowi poczucia szacunku, spokoju i bezpieczeństwa na ostatnim etapie życia. Prawo do godnego umierania oznacza, że pacjent powinien być traktowany z empatią, a jego potrzeby – zarówno fizyczne, jak i emocjonalne – powinny być brane pod uwagę.

Prawo pacjenta do opieki duszpasterskiej

W sytuacji pogorszenia stanu zdrowia lub zagrożenia życia placówka medyczna (udzielająca świadczeń całodobowych) ma obowiązek umożliwić pacjentowi kontakt z duchownym jego wyznania. Dla wielu osób w trudnych momentach choroby czy zbliżającego się końca życia kontakt z osobą duchowną ma ogromne znaczenie.

Wszystkie działania medyczne podejmowane wobec pacjenta powinny znaleźć zapis w prowadzonej dokumentacji. Jako pacjent masz prawo do wglądu w dokumentację medyczną dotyczącą Twojego stanu zdrowia oraz udzielonych Ci świadczeń zdrowotnych.

Lekarz lub inny członek personelu medycznego ma obowiązek odnotować przebieg wizyty, wyniki badań czy zastosowane leczenie.

Masz prawo do dokumentacji na każdym etapie leczenia

Co szczególnie ważne – dostęp do dokumentacji medycznej przysługuje pacjentowi na każdym etapie leczenia, a nie dopiero po jego zakończeniu.

Dokumentacja powinna obejmować wszystkie czynności medyczne podejmowane od momentu przyjęcia pacjenta do placówki aż do zakończenia wizyty lub leczenia. Dzięki temu pacjent może na bieżąco wiedzieć, jakie badania zostały wykonane, jakie są ich wyniki oraz jakie leczenie jest stosowane.

„Wszystko będzie w wypisie” – częsty problem pacjentów

Z doświadczenia naszej Kancelarii wynika, że wielu pacjentów czeka z uzyskaniem informacji o swoim stanie zdrowia aż do momentu otrzymania wypisu ze szpitala. Zdarza się nawet, że pytając o wyniki badań, pacjent słyszy odpowiedź: „wszystko będzie w wypisie”.

Tymczasem takie sytuacje mogą stanowić naruszenie prawa pacjenta – zarówno prawa do informacji o stanie zdrowia, jak i prawa dostępu do dokumentacji medycznej. Pacjent ma prawo znać informacje dotyczące swojego leczenia na bieżąco.

Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych ma obowiązek udostępnić dokumentację medyczną:

• pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu
• osobie upoważnionej przez pacjenta (także po jego śmierci)
• uprawnionym organom.

Ważne: Dokumentacja medyczna często stanowi podstawę do oceny, czy proces leczenia przebiegał prawidłowo. Jeżeli nie chcesz samodzielnie zajmować się jej pozyskaniem, może to zrobić pełnomocnik działający w Twoim imieniu.

Jako pacjent masz prawo, aby podczas udzielania świadczeń zdrowotnych była z Tobą osoba bliska. W wielu sytuacjach sama obecność zaufanej osoby daje poczucie bezpieczeństwa, pomaga lepiej zrozumieć informacje przekazywane przez lekarza i zmniejsza stres związany z leczeniem.

Za osobę bliską uznaje się: małżonka, krewnych do drugiego stopnia, powinowatych w linii prostej, przedstawiciela ustawowego, osobę pozostającą we wspólnym pożyciu, a także każdą inną osobę wskazaną przez pacjenta.

Najczęściej realizacja tego prawa polega na fizycznej obecności osoby bliskiej, ale może odbywać się także w formie zdalnej, np. telefonicznie lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Taka forma wsparcia również może stanowić element realizacji prawa pacjenta do obecności osoby bliskiej.

Kiedy lekarz może odmówić?

W wyjątkowych sytuacjach osoba wykonująca zawód medyczny może odmówić obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych.

Może to nastąpić przede wszystkim:

• gdy istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia epidemicznego,
• ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjenta.

Ważne: Każda taka odmowa powinna zostać odnotowana w dokumentacji medycznej.

Pacjent ma także prawo do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej, która nie stanowi świadczenia zdrowotnego. Może ona polegać na prostych czynnościach wspierających codzienne funkcjonowanie, takich jak pomoc w myciu, karmieniu czy ścieleniu łóżka.

Taką opiekę może sprawować osoba wskazana przez pacjenta – niezależnie od opieki zapewnianej przez personel medyczny placówki.

Czy dodatkowa opieka kosztuje?

Koszty związane z realizacją prawa do kontaktu z innymi osobami lub prawa do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej mogą zostać poniesione przez pacjenta, jeżeli realizacja tych praw skutkuje kosztami poniesionymi przez podmiot leczniczy.

Jako pacjent masz prawo sprzeciwić się udzieleniu świadczenia zdrowotnego. Oznacza to, że możesz odmówić wykonania badania, zabiegu czy zastosowania określonej metody leczenia.

Prawo to przysługuje również niektórym pacjentom, którzy nie posiadają pełnej zdolności do czynności prawnych. Dotyczy to m.in. pacjenta małoletniego, który ukończył 16 lat, osoby ubezwłasnowolnionej czy pacjenta chorego psychicznie lub z niepełnosprawnością intelektualną, jeżeli posiada on wystarczające rozeznanie sytuacji.

W takich przypadkach pacjent może wyrazić sprzeciw wobec leczenia nawet wtedy, gdy zgodę wyraził jego przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny. Wówczas ostateczna decyzja wymaga rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy.

Jak wyrazić sprzeciw wobec leczenia?

Najbardziej przejrzystą formą wyrażenia sprzeciwu jest forma pisemna. Nie jest to jednak jedyna dopuszczalna możliwość. Sprzeciw może zostać wyrażony także ustnie, a nawet w sposób dorozumiany – poprzez zachowanie, które jednoznacznie wskazuje, że pacjent nie chce poddać się proponowanym czynnościom medycznym.

Wyjątek – gdy pacjent wymaga natychmiastowej pomocy

Istnieją jednak sytuacje szczególne, w których lekarz może udzielić świadczenia zdrowotnego mimo braku zgody pacjenta lub pomimo braku możliwości jej uzyskania.

Dotyczy to przypadków, gdy pacjent wymaga niezwłocznej pomocy medycznej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie jest w stanie wyrazić swojej woli, a jednocześnie nie ma możliwości skontaktowania się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym.

W takiej sytuacji lekarz, podejmując decyzję o udzieleniu pomocy, powinien – w miarę możliwości – skonsultować się z innym lekarzem oraz odnotować podjęte działania w dokumentacji medycznej pacjenta.