Zwolnienie od kosztów sądowych – jakie warunki należy spełnić? 

Wypadek, błąd medyczny czy inne zdarzenie powodujące szkodę na osobie to nie tylko stres i cierpienie, ale również realne problemy finansowe. Koszty leczenia, rehabilitacji, leków czy wizyt u specjalistów szybko się kumulują, a jednocześnie wiele osób – czasowo lub na stałe – traci możliwość wykonywania pracy i uzyskiwania dochodu.

W takiej sytuacji łatwo dojść do przekonania, że z problemem trzeba zmierzyć się samodzielnie. Często towarzyszy temu obawa, że skorzystanie z pomocy prawnika wiąże się z wysokimi kosztami i jest poza zasięgiem finansowym osoby poszkodowanej – to jednak mit!

Profesjonalna pomoc prawna w sprawach odszkodowawczych ma na celu przede wszystkim odciążenie Ciebie – zarówno psychicznie, jak i finansowo.

O zwolnienie od kosztów sądowych może ubiegać się osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, nie doświadczając przy tym uszczerbku. Zgodnie z art. 102 Ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:

„zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek”.

Możliwość ubiegania się o zwolnienie nie jest zarezerwowana wyłącznie dla osób pozostających bez pracy lub bez dochodu. Nawet osoby posiadające stałe zatrudnienie często funkcjonują „od wypłaty do wypłaty”, stąd sam fakt osiągania dochodu bądź majątku w postaci samochodu czy mieszkania nie oznacza, że poniesienie kosztów postępowania sądowego będzie możliwe.

Ponadto życie często przynosi nieprzewidziane wydatki, co w konsekwencji mogłoby skutkować odłożeniem wniesienia pozwu na bliżej nieokreśloną przyszłość lub nie podjęciem działań w ogóle.

Co istotne, sam fakt pozostawania bez pracy nie uzasadnia ani całkowitego ani częściowego zwolnienia z kosztów. Sąd Najwyższy w Postanowieniu z dnia 9 listopada 2016 r., w sprawie o sygn. akt II CZ 126/16 wskazał, że:

„Jeżeli strona zdolna do pracy nie wykorzystuje lub ogranicza swoje możliwości zarobkowe w sposób nieuzasadniony albo fikcyjnie pozbywa się majątku, nie spełnia warunków uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych. Nie uzasadniają również zwolnienia od kosztów przejściowe trudności materialne strony zdolnej do pracy”.

Oznacza to, że problemy finansowe muszą być obiektywne, w tym także pozostawanie bez pracy musi być uzasadnione, a nie wynikające jedynie z braku chęci do podjęcia zatrudnienia.

Zwolnienie od kosztów sądowych następuje wyłącznie na wniosek zainteresowanego. Oznacza to, że nawet jeśli sąd dostrzega trudną sytuację życiową lub finansową osoby poszkodowanej, co do zasady nie może przyznać zwolnienia od kosztów z tzw. „urzędu”.

Aby sąd mógł rozważyć przyznanie zwolnienia, konieczne jest złożenie odpowiedniego wniosku wraz z oświadczeniem dotyczącym sytuacji rodzinnej, majątkowej, dochodów i stałych wydatków. Osoba ubiegająca się o całkowite lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych powinna przedstawić sądowi możliwie pełny obraz swojej sytuacji życiowej, rodzinnej i finansowej.

Złożenie wniosku nie podlega żadnej opłacie. 

Im dokładniej zostaną przedstawione realne koszty codziennego funkcjonowania i skutki sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej, tym łatwiej wykazać, że poniesienie kosztów sądowych stanowiłoby nadmierne obciążenie.

Poniżej podpowiadamy, jakie informacje zawrzeć we wniosku.

1. Sytuacja rodzinna i domowa 

• Przygotuj informacje dotyczące osób wspólnie zamieszkujących i prowadzących gospodarstwo domowe, uwzględniając stopień pokrewieństwa oraz liczbę osób pozostających na utrzymaniu.

2. Majątek i oszczędności 

Warto przygotować informacje dotyczące: 

• mieszkania, domu, działki lub gospodarstwa rolnego 
• oszczędności na rachunkach bankowych i w gotówce 
• samochodu oraz innych wartościowych przedmiotów 
• inwestycji i praw majątkowych (np. fundusze, polisy, udziały) 
• należności lub długów wobec innych osób. 

3. Dochody 

Sąd bierze pod uwagę dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym.

Przygotuj informacje dotyczące:

• umowy o pracę 
• działalności gospodarczej 
• emerytury lub renty 
• świadczeń i zasiłków 
• alimentów 
• innych źródeł dochodu. 

Warto dołączyć zaświadczenia od pracodawcy lub dokumenty potwierdzające wysokość dochodów netto.

4. Stałe wydatki i zobowiązania 

Znaczenie mają również codzienne koszty utrzymania, m.in.:

• czynsz i opłaty mieszkaniowe 
• kredyty i pożyczki 
• rachunki za media, telefon i Internet 
• koszty ogrzewania 
• wydatki na żywność i środki codziennego użytku 
• koszty utrzymania samochodu 
• alimenty 
• wydatki związane z dziećmi (żłobek, przedszkole, edukacja).

Pomocne mogą być faktury i potwierdzenia opłat z ostatnich miesięcy.

5. Koszty leczenia i sytuacja zdrowotna 

W sprawach odszkodowawczych szczególne znaczenie mają wydatki związane ze zdrowiem:

• koszty leków 
• rehabilitacji 
• wizyt lekarskich 
• planowanych zabiegów 
• opieki nad osobą poszkodowaną 
• sprzętu medycznego lub rehabilitacyjnego. 

6. Inne ważne okoliczności 

Warto wskazać również sytuacje wpływające na codzienne funkcjonowanie i budżet rodziny, np. utratę możliwości pracy, konieczność opieki nad bliską osobą, planowane leczenie lub operacje, konieczność remontu mieszkania, inne nagłe lub wyjątkowe wydatki. 

Dla sądu kluczowe znaczenie ma weryfikacja czy poniesienie kosztów postępowania nie spowoduje nadmiernego obciążenia dla osoby poszkodowanej. Analizowana jest zarówno wysokość osiąganych dochodów, jak i całokształt sytuacji osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych.

Znaczenie mogą mieć m.in.: 

• wysokość miesięcznych dochodów 
• liczba osób pozostających na utrzymaniu
• koszty leczenia i rehabilitacji 
• stan zdrowia 
• wysokość stałych zobowiązań (np. kredytów, czynszu)
• utrata możliwości pracy po wypadku 
• konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą.

Każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie, z uwzględnieniem sytuacji życiowej i majątkowej osoby poszkodowanej. W odpowiedzi na złożony wniosek sąd może:

• całkowicie zwolnić od kosztów sądowych – gdy sytuacja materialna osoby składającej wniosek nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania


• częściowo zwolnić – gdy sąd uzna, że osoba jest w stanie pokryć część kosztów, ale nie ich całość. 

Sąd może odmówić przyznania zwolnienia od kosztów sądowych albo przyznać je w niższym zakresie niż wskazano we wniosku. W takiej sytuacji możliwe jest złożenie zażalenia (gdy decyzję wydał sąd) lub skargi na orzeczenie referendarza sądowego (jeżeli postanowienie zostało wydane przez referendarza).

Aby skutecznie złożyć zażalenie, konieczne jest wcześniejsze złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia. Opłata za taki wniosek wynosi 100 zł. Po otrzymaniu uzasadnienia termin na wniesienie odwołania jest stosunkowo krótki i wynosi 7 dni.

Zażalenie rozpoznawane jest przez inny skład tego samego sądu. Natomiast skarga na orzeczenie referendarza sądowego rozpatrywana jest przez sąd, w którym referendarz wydał postanowienie.

Może zdarzyć się, że po rozpoznaniu zażalenia lub skargi sąd podtrzyma wcześniejszą decyzję albo przyzna zwolnienie jedynie częściowo.

W takiej sytuacji konieczne jest uiszczenie opłaty zgodnie z ostatecznym rozstrzygnięciem sądu. Oznacza to, że jeśli sąd przyzna jedynie częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, pozostałą część opłaty należy dopłacić we wskazanym terminie.

Warto pamiętać, że brak wniesienia wymaganej opłaty może skutkować zwrotem pozwu, co oznacza, że sprawa nie będzie dalej rozpoznawana przez sąd.